Smalspoor is een oud begrip aan het worden. Het staat voor alle rails die smaller is dan 1435 mm, oftewel, het spoor waar de Nederlandse Spoorwegen op rijden.

Waar echter de NS nog steeds volop in beeld is, wordt smalspoor steeds meer een verhaal van vroeger. Smalspoor is ook ouder dan normaalspoor. Al in de zestiende eeuw wordt in boeken gesproken over een soort smalspoor. Het vindt zijn ontstaan in de mijnen waar jonge kinderen met handkracht "honden" naar boven sleepten. Bijvoorbeeld met steenkool. "Hond" is de bijnaam voor kleine lage wagentjes van hout, waar de mijn producten in werden geladen. Door het veelvuldig over dezelfde plaats heenrijden, trokken de wielen sporen. Deze werden later voorzien van houten geleiding, en zo ontstond het eerste spoor.

Later werden de wagentjes van staal. Hier ziet u een dergelijk model, in Nederland nog te vinden in musea of, zoals hier, in een dierentuin! Uit deze ontwikkeling groeide in de loop der jaren een bedrijfmiddel dat uitgroeide tot de eerste vorm van massatransport in de geschiedenis. Grote hoeveelheden grond, erts, klei, veen, bomen of welke andere grondstof ook konden in een keer worden meergenomen.

Naast het feit dat er massale hoeveelheden konden worden meegenomen ten opzichte van de kruiwagen, is smalspoor handig bij vervoer over drassig terrein. Smalspoor heeft meestal een afstand tussen dwarsliggers van een meter. Het gewicht van een voertuig op stuk smalspoor rails wordt over een veel grotere oppervlakte verdeeld dan wanneer een voertuig met hetzelfde gewicht op normale banden. Een band per slot van rekening, raakt de grond slechts een paar vierkante centimeter. Het voertuig op rails zakt dus veel minder weg in het terrein.

Je zou de vraag kunnen stellen waarom smalspoor dan toch geschiedenis aan het worden is. Het antwoord hierop is helaas simpel: massa transport via de vrachtauto is veel flexibeler, zand kun je in grote hoeveelheden per pijpleiding transporteren, veen wordt er bijna niet meer afgegraven.

Om smalspoor steeds op een andere plaats te krijgen, wat je bij afgravingen natuurlijk wil, moet het steeds verlegd worden. Omdat de arbeidskosten ten opzichte van vroeger gigantisch gestegen zijn, stegen ook de kosten het gebruik van smalspoor bij bedrijven. Smalspoor kost veel onderhoud, vanaf smalspoor kun je niet “even omrijden” en dus werd het veel handiger en goedkoper om het mooie smalspoor te vervangen door de vrachtauto en de pijpleiding.

Is er dan helemaal geen smalspoor meer? Ja toch!

Bij het boren van tunnels zoals de kanaaltunnel wordt weer smalspoor ingezet voor transport van mensen en materiaal, zowel voor het afvoeren van de grote hoeveelheden uitgegraven grond als het aanvoeren van gereedschap en onderdelen.

Voor de Betuweroute zijn drie tunnels geboord, waar smalspoor is gebruikt: de Botlekspoortunnel, de Sophiaspoortunnel en de Tunnel Pannerdensch Kanaal. Het mooiste voorbeeld van een geboorde tunnel in Nederland is de Westerscheldetunnel. Bij dit werk zijn 20 locomotieven ingezet. Momenteel wordt er in Rotterdam een tunnel geboord voor Randstadrail, waarbij 3 locomotieven worden gebruikt.

Tot slot een laatste leuk voorbeeld van smalspoor, zie hieronder een foto die in 2002 op de Floriade werd genomen: